Czy AI może pomóc przy tworzeniu Programu Ochrony Środowiska gminy?

Program Ochrony Środowiska to dokument wymagany od każdej gminy przez art. 17 ustawy Prawo ochrony środowiska. AI może przy nim realnie pomóc, szczególnie w najtrudniejszej części: zbieraniu i opisywaniu danych z kilkunastu zewnętrznych źródeł (raporty WIOŚ, Bank Danych Lokalnych GUS, dane gminne z CEEB i rejestrów) oraz przy porównaniu realizacji poprzedniego programu z tym, co faktycznie zrobiono. Nie zastąpi oficjalnych pomiarów środowiskowych ani uzgodnień z marszałkiem, ale przy sekcji diagnostycznej i planistycznej potrafi skrócić pracę z kilku dni do kilku godzin.

Skąd w ogóle bierze się obowiązek tworzenia tego dokumentu?

Art. 17 ustawy Prawo ochrony środowiska nakłada na gminy obowiązek posiadania Programu Ochrony Środowiska, zwanego potocznie POŚ. Program jest tworzony na 4 lata, z perspektywą kolejnych 4. Co 2 lata wójt lub burmistrz składa radzie gminy raport z jego realizacji.

Dokument musi być zgodny z programem powiatowym i wojewódzkim. Wymaga uzgodnienia z marszałkiem województwa. Gminy z obszarami Natura 2000 lub parkami krajobrazowymi uzgadniają też z RDOŚ. Potem uchwala rada gminy.

Wiele gmin zleca tworzenie POŚ zewnętrznym firmom. Nie dlatego, że musi, tylko dlatego, że praca jest czasochłonna i wymaga zebrania danych z wielu źródeł. Tu pojawia się miejsce dla AI. Znaczna część tej roboty to czytanie, streszczanie i pisanie długich opisów, a nie specjalizacja techniczna, której nie ma w urzędzie.

Co wchodzi w skład POŚ i gdzie traci się najwięcej czasu?

Typowy program gminy ma kilkanaście do kilkudziesięciu stron i obejmuje kilka wymagających rozdziałów:

• Charakterystyka gminy: powierzchnia, liczba mieszkańców, ukształtowanie terenu, użytkowanie gruntów, infrastruktura techniczna.
• Diagnoza stanu środowiska komponent po komponencie: jakość powietrza, woda pitna i ścieki, gospodarka odpadami, hałas, promieniowanie, gleby, zieleń, obszary chronione.
• Ocena realizacji poprzedniego programu: co zostało wykonane, co nie i ewentualnie dlaczego.
• Cele i kierunki działań na 4 i 8 lat.
• Harmonogram rzeczowo-finansowy z konkretnymi zadaniami, terminami, podmiotami odpowiedzialnymi i szacowanymi kosztami.
• Wskaźniki monitorowania do raportu składanego radzie.

Diagnoza stanu środowiska to zwykle największy kawał pracy. Trzeba zebrać dane z różnych zewnętrznych źródeł i ułożyć je w spójny tekst analityczny dla każdego z komponentów. Dokładnie to, przy czym AI pomaga najbardziej.

Skąd bierzemy dane i jak AI pomaga je opisać?

Podstawowe źródła: raporty WIOŚ (Główny Inspektorat Ochrony Środowiska i oddział wojewódzki), Bank Danych Lokalnych GUS, dane KOBIZE dla emisji, informacje z gminnych systemów: CEEB, rejestr zbiorników bezodpływowych, deklaracje śmieciowe, POŚ powiatu i województwa jako dokumenty nadrzędne.

Typowo wygląda to tak: pracownik ściąga raport WIOŚ o stanie środowiska w województwie. 200, czasem 300 stron. Musi wyciągnąć z niego informacje dotyczące konkretnej gminy lub powiatu i do tego odpowiednio opisać każdy komponent. Żmudne czytanie rozdziałami. Jeżeli wgra ten plik do AI i napisze: „Wypisz wszystkie fragmenty dotyczące powiatu X. Osobno powietrze, wody, gleby. Przygotuj z każdego krótki opis diagnostyczny", dostaje gotowy szkic w kilka minut zamiast kilku godzin.

Podobnie z BDL GUS. Zamiast ręcznie kopiować dane o długości sieci kanalizacyjnej, ilości oczyszczalni czy masie zebranych odpadów komunalnych, pracownik eksportuje tabelę z BDL, podaje ją AI i prosi o zamianę na tekst analityczny: co się zmieniło względem poprzedniego POŚ, gdzie widać postęp, gdzie stagnację. Liczby trzeba zweryfikować ze źródłem. Ale tekst opisowy, który wcześniej powstawał od zera, AI przygotowuje w minuty.

Konkretne zadania, przy których AI skraca pracę

Poza diagnozą kilka innych miejsc w dokumencie, gdzie AI realnie odciąża:

• Porównanie z poprzednim programem. Po wgraniu starego POŚ i listy zrealizowanych zadań (z budżetu, WPF, sprawozdań) AI porównuje zapisy punkt po punkcie i przygotowuje tabelę oceny realizacji. Co wykonano, co nie, gdzie trwają prace. Zamiast robić to ręcznie przez dwa dni.
• Sformułowanie celów i kierunków działań. Po opisaniu zidentyfikowanych problemów, na przykład: przekroczenia poziomów benzo(a)pirenu, niedobory w sieci wod-kan na terenach wiejskich, za niski odsetek terenów zielonych na mieszkańca, AI proponuje sformułowania celów zgodnych z językiem dokumentów planistycznych. Pracownik ocenia, które są realistyczne w kontekście budżetu. Nie zaczyna od białej kartki.
• Harmonogram rzeczowo-finansowy. Ze zdefiniowanych zadań AI pomaga przygotować szkielet tabeli: zadanie, termin realizacji, podmiot odpowiedzialny, źródło finansowania, kolumna na koszt. Kwoty wpisuje pracownik, bo AI nie zna możliwości gminy ani zapisów WPF.
• Streszczenie dla radnych. Program trafia do uchwały rady. Przed sesją radni dostają materiały. AI przygotuje jednostronicowe streszczenie całego dokumentu ze wskazaniem najważniejszych problemów, celów i planowanych zadań.
• Odpowiedzi na uwagi z konsultacji społecznych. Po wyłożeniu projektu do konsultacji przychodzą uwagi od mieszkańców, organizacji pozarządowych i innych podmiotów. AI pomaga sformułować odpowiedzi: które uwagi zostały uwzględnione, w jakim zakresie i z jakiego powodu, a które nie i dlaczego.

Czego AI nie zrobi i gdzie uważać

Kilka rzeczy zawsze zostaje po stronie pracownika:

• Dane pomiarowe. Wyniki badań powietrza z sieci GIOŚ, pomiary wód podziemnych z Państwowego Monitoringu Środowiska, poziomy hałasu ze stacji. AI tych danych nie ma i nie może ich wygenerować. Trzeba je pobrać z oficjalnych baz i dostarczyć jako materiał wejściowy.
• Ocena realistyczności harmonogramu. AI nie wie, ile pieniędzy ma gmina, co zapisano w WPF ani które inwestycje są politycznie priorytetowe. To decyzja kierownictwa i skarbnika.
• Uzgodnienia formalne. Projekt POŚ idzie do marszałka województwa, a w określonych przypadkach do RDOŚ. Tych pism AI nie wyśle za pracownika i nie zastąpi proceduralnego kroku.
• Weryfikacja prawna. AI może sprawdzić, czy powołujemy się na aktualne artykuły ustaw. Ale ostateczne potwierdzenie należy do pracownika lub radcy prawnego, bo przepisy środowiskowe zmieniają się regularnie.

U jednego z klientów pracownik wydziału ochrony środowiska wgrał do AI raport WIOŚ liczący ponad 250 stron i poprosił o wyciągnięcie informacji dotyczących jakości powietrza, wód i gleb w jego powiecie. AI przygotowało sekcję diagnostyczną w kilka minut. Pracownik sprawdził każdą liczbę ze źródłem, poprawił dwa zaokrąglenia i po niecałych dwóch godzinach miał gotowy fragment. Bez AI ta sama praca zajęłaby mu cały dzień. Właśnie na takim przykładzie widać, gdzie narzędzie faktycznie działa.

Jak wygląda konsultacja społeczna z AI w tle?

Projekt POŚ przed uchwaleniem trafia do konsultacji. Zwykle kilka tygodni wyłożenia do wglądu i zbierania uwag. Potem gmina musi się do każdej uwagi odnieść pisemnie i zestawienie odpowiedzi dołączyć do dokumentacji przekazywanej radzie gminy.

AI nie odpowie za gminę. Decyzja o uwzględnieniu uwagi jest merytoryczna i należy do pracownika. Ale po tej decyzji AI może błyskawicznie napisać odpowiedź w odpowiednim stylu. Mieszkaniec zgłasza: brakuje zadania dotyczącego nasadzeń zieleni przy ulicy Polnej. Pracownik decyduje: uwzględniamy. AI pisze odpowiedź w formule wymaganej przez formularz konsultacyjny i wpisuje zadanie do harmonogramu.

Tak samo przy uwagach od marszałka lub RDOŚ po uzgodnieniu. Jeżeli organ odesłał projekt z komentarzami, AI może pomóc przeanalizować każdy punkt i przygotować projekt odpowiedzi lub zmiany w treści programu.

Od czego zaczynamy, gdy program trzeba złożyć w ciągu kilku miesięcy?

Praktyczna kolejność, którą polecamy:

• Ściągnij poprzedni POŚ gminy i zestawienie zadań z budżetów oraz WPF za ostatnie 4 lata. To baza do oceny realizacji.
• Pobierz raport o stanie środowiska w województwie z WIOŚ za ostatni rok oraz POŚ powiatu jako dokument nadrzędny.
• Wyeksportuj z BDL GUS dane dla swojej gminy w obszarach: gospodarka wodno-ściekowa, odpady komunalne, zieleń, demografia.
• Wgraj raport WIOŚ do AI i poproś o wyciągnięcie fragmentów dotyczących Twojego powiatu, każdy komponent środowiska osobno.
• Poproś AI o porównanie starego POŚ z listą zrealizowanych zadań: co wykonano, co jest w toku, co nie ruszono.
• Na podstawie zebranych danych poproś AI o przygotowanie opisu diagnostycznego dla każdego komponentu. Sprawdź każdą liczbę ze źródłowym dokumentem.
• Zaproponuj AI zidentyfikowane problemy, poproś o propozycje celów na 4 i 8 lat. Wybierz te realistyczne, dostosuj do możliwości gminy.
• Złóż harmonogram, wyślij do uzgodnień, przeprowadź konsultacje, uchwała rady.

Etap uzgodnień i konsultacji trwa tyle samo co zawsze, bo zależy od zewnętrznych terminów i procedur. Ale etap pisania i analizy, który wcześniej pochłaniał największą część pracy referatu, przy wsparciu AI jest wyraźnie krótszy. A na końcu masz dokument opisujący realną sytuację Twojej gminy, a nie szablon kupiony od konsultantów z doczepionymi w kilku miejscach danymi z BDL.

Chcesz sprawdzić, jak to wygląda na danych Twojego urzędu? Zapraszamy na bezpłatny audyt. Możesz też zobaczyć, jak inne gminy i urzędy korzystają z AI przy dokumentach planistycznych i sprawozdawczych, w realnych wdrożeniach.